Dit veld is verplicht

Dit veld is verplicht

Nee bedankt

In deel twee van dit dossier over pesten: de oorzaken en gevolgen van pesten.
Foto: Hollandse Hoogte
Verhalen achter het nieuws

Ervaringsdeskundige Mieke:
Pesten is een groepsprobleem

journalist

Elien Andersen

G

Gisteren vertelde moeder Karen in dit drieluik over pesten dat haar inmiddels volwassen dochter destijds het verwijt kreeg niet weerbaar genoeg te zijn. Socioloog, pedagoog en schrijfster van het boek Alles over pesten, Mieke van Stigt, vertelt dat ook nu nog té vaak de oorzaak wordt gezocht bij het slachtoffer. "Pesten komt voort uit een gevoel van onveiligheid. En dat heeft te maken met slecht leiderschap."

Op de vraag wat Mieke - vroeger zelf slachtoffer van pesten en inmiddels een veelgevraagd spreekster en schrijfster over dit onderwerp - kan zeggen over de oorzaak van pesten, steekt ze van wal: "De oorzaak van pesten wordt vaak in het slachtoffer gezocht."

Het advies

"Het slachtoffer zou agressief, anders (rood haar, flaporen, dik, accent) of niet weerbaar zijn. Dit is een enorm sterk mechanisme, dat je overigens niet alleen bij de daders, maar vaak ook bij de school zelf aantreft."

Het kind moet maar weerbaar worden, van zich afbijten, naar een cursus of training, zo luidt vaak het advies. "Hierdoor krijgt het slachtoffer de boodschap dat het pesten aan hemzelf ligt en de klas wordt in de uitsluiting bevestigd." 

Structureel proces

"Het is belangrijk om te weten dat het pesten hiermee zelden (tot nooit) opgelost wordt. Als het slachtoffer in staat zou zijn geweest zich tegen het pesten te verweren, was er immers geen probleem geweest." Exact de woorden dus van moeder Karen, die hierover zei dat haar dochter zich niet kón verweren tegen het pesten, omdat ze nu eenmaal niet zo in elkaar zit.

Mieke vervolgt: "Bovendien is pesten meestal een structureel proces: het is gericht tegen één persoon of bepaalde personen en herhaalt zich voortdurend. Alles wat die persoon doet, zal vervolgens negatief uitgelegd worden. Iemand die van zich afbijt is dan agressief, iemand die huilt is een jankerd."

Gevoel van onveiligheid

"Want: populaire kinderen die huilen, worden getroost, maar pestslachtoffers niet. Als het kind de juiste kleren aanheeft is het een na-aper, enzovoorts. Pesten wordt verborgen in de manier waarop de groep over zichzelf en het slachtoffer praat. Alles wat de heersende groep doet, is goed en superieur, alles wat de buitenstaanders doen is negatief of inferieur."

Maar de echte oorzaak van pesten ligt volgens Mieke in een gevoel van onveiligheid. Mensen zoeken naar houvast, verbinding en hiërarchie. Dit gebeurt vaak door middel van het aanwijzen van een zondebok. Die ‘verpest het voor de hele klas’ of die ‘wil zich niet aanpassen’. Terwijl hij daar dus niet de kans voor krijgt.

Rol van de leerkracht

"De behoefte aan buitensluiten gaat aan het pesten vooraf. De echte oorzaak ligt daarom in de sociale onveiligheid" stelt Mieke. "Scholen, klassen, zijn in potentie onveilige sociale omgevingen: je bent onder willekeurige leeftijdgenoten, gedwongen de hele dag met elkaar door te brengen. Maar ja, een kind mag niet wegblijven van school."

Vaak wordt ook gewezen naar de ouders van het gepeste kind, die hun kind niet weerbaar genoeg zouden maken. Dit heeft er volgens Mieke echter vrij weinig mee te maken. "Uit onderzoek blijkt echter dat hun rol miniem is: de invloed van de school, en met name die van de leerkracht, is veel prominenter. Wel is er een grotere kans dat kinderen uit gewelddadige gezinnen gaan pesten, dus daarin speelt herkomst dan wel weer een rol."

Schaamte

Ondanks dat volgens Mieke de rol van ouders dus beperkt is, zijn kinderen vaak bang om het er thuis over te hebben: "Kinderen durven heel vaak niet tegen hun ouders te zeggen dat ze worden gepest. Daar hebben ze goede redenen voor." 

"Tegenover hun ouders voelen ze misschien schaamte of mislukking. Ook zijn ze wellicht bang dat de ouders met rook uit hun oren naar school zullen stappen, waarna de toestand alleen maar erger wordt. Dit schatten de kinderen trouwens vaak juist in."

Vaker structureel

"Vaak geldt dat gepeste kinderen óók door de leerkracht niet erg gewaardeerd worden. Er zijn zelfs gevallen waarin de leerkracht zelf pest of een groep kinderen tot pesten aanzet. Hierover bereiken mij nog wekelijks verhalen. En zelfs een goedwillende leerkracht kan onhandig zijn en op die manier het pesten verergeren", vertelt de schrijfster.

"Als pesten eenmalig is, zijn de gevolgen meestal beperkt. Vooral als een kind het in de groep - al dan niet met hulp - zelf heeft kunnen oplossen, dan kunnen zowel het kind als de groep er in positieve zin juist iets van leren en blijft de schade beperkt. Maar pesten is zelden eenmalig en veel vaker structureel."

Eenzaamheid en depressie

Kinderen die aan het begin van een schooljaar worden gepest, lopen grote kans dat dit aan het eind van het schooljaar nog zo is. De kans is dus redelijk groot dat het pesten langdurig wordt, en dat heeft grote gevolgen voor de psyche. "Uit Nederlands onderzoek blijkt dat kinderen die worden gepest minder zelfvertrouwen en vaker een negatief zelfbeeld hebben" licht Mieke toe.

"Een slachtoffer van pesten ervaart gevoelens van eenzaamheid en depressie. Maar ook: verlaagd zelfbeeld, minder vertrouwen in de leeftijdgenoten, lagere schoolprestaties, angst om naar school te gaan en lichamelijke klachten als gevolg van die angst, zoals hoofdpijn, buikpijn, slaapproblemen, vermoeidheid en bedplassen."

Op latere leeftijd

"Kinderen die gepest worden, hebben een grotere kans op gezondheidsklachten, ook op de langere termijn. Op latere leeftijd hebben ze meer moeite om relaties te onderhouden en een grotere kans op depressieve klachten. Dit heeft te maken met een combinatie van langdurige stress, het ontwikkelen van een laag zelfbeeld en een verstoorde ontwikkeling."

Een veel gehoorde oplossing voor pesten is het wisselen van school. Mieke zegt hierover: "Soms helpt het inderdaad om van school te veranderen, maar dat gaat niet automatisch goed. Gepeste kinderen zijn getraumatiseerd en angstiger; ze lopen dus een grote kans om in een nieuwe onveilige situatie weer slachtoffer te worden. Als de nieuwe groep veilig is en goed begeleid wordt, kan het kind langzaam zijn vertrouwen weer opbouwen."

Pesten is een groepsprobleem

"Omdat de echte oorzaak van pesten niet bij het slachtoffer, maar bij de groep ligt, moet daar de meeste aandacht naar uitgaan. Pesten is een groepsprobleem. Onveiligheid vloeit voort uit slecht leiderschap. Een schoolklas is een onnatuurlijke groep en kinderen zijn nog volop sociaal aan het leren. Daar hebben ze vakkundige en vooral bezielde leiding bij nodig."

Mieke wil tot slot duidelijk maken dat door de oorzaak van pesten bij het kind te zoeken, het zicht op falende volwassenen en onveilige sociale contexten verdwijnt: "De kwaliteit van de school, de veiligheid van het team en de kundigheid (persoonlijke leiderschapskwaliteiten) van de leerkrachten zijn doorslaggevend." 

"Toch richt onderzoek zich nog op slachtoffers. Er zijn bijvoorbeeld geen vergelijkbare cijfers beschikbaar over klassen (leerkrachtinvloed) of scholen. Dit maakt ook dat anti-pestprogramma’s en -protocollen geen echte oplossing zijn: in onkundige, onveilige handen zijn zelfs de beste programma’s niet goed genoeg of zelfs schadelijk."

Dit verhaal is onderdeel van een drieluik over pesten. Lees ook: 'Zo herken je of jouw kind een pester is' en 'ouders moeten zich bewust worden van de gevolgen van pesten'